Tazminat hukukunda “indirim” (tenkis veya mahsup) kavramı, hesaplanan zarar miktarının belirli hukuki sebeplerle azaltılmasını ifade eder. Özellikle Borçlar Kanunu (BK) ve Yargıtay içtihatları ışığında, hangi kazanımların tazminattan indirilemeyeceği ve hangi durumlarda indirim yapılacağı konusunda net sınırlar çizmektedir.
İşte tazminat hesaplamalarında dikkate alınan başlıca indirim ve indirim yasağı durumları:
I. Yasal Düzenleme ve İndirim Yasağı
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK), cana gelen zararların (ölüm ve bedensel zarar) hesaplanmasında indirim konusunda kesin bir ölçü getirmiştir:
TBK m. 55 Uyarınca İndirilemeyecek Kazanımlar: Destekten yoksun kalma zararları ile bedensel zararların hesaplanmasında, kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri ile ifa amacını taşımayan ödemeler (örneğin hayat sigortası ödemeleri) dikkate alınamaz ve zarar/tazminattan indirilemez.
Aynı prensiple, hak ve adalet duygusunu incitmemek adına, haksız eylemin yol açtığı zarar ile nedensellik bağı kurulamayacak olan şu kazanımlar tazminattan indirim nedeni olmamalıdır:
• Miras ve Miras Gelirleri: Ölenin bıraktığı miras, kira gelirleri, şirket kâr payları gibi malvarlığından kaynaklanan gelirler tazminattan indirilemez. Destekten yoksun kalma tazminatı, ölenden miras yoluyla geçmediği gibi, yoksun kalınan, ölenin malvarlığı değil, onun “bedensel ve düşünsel” etkinliğiyle yarattığı ekonomik değerdir.
• Sosyal Güvenlik Aylıkları ve Gelirleri: Kısmen veya tamamen rücu edilemeyen dul ve yetim aylıkları gibi sosyal güvenlik ödemeleri tazminattan indirilemez. Bu, kişinin prim ödemesinin karşılığıdır ve zarar verenin bu durumdan yararlanması hak ve insaf duygusuyla bağdaşmaz.
• Sigorta Ödemeleri: Ferdi kaza, hayat sigortası gibi can sigortalarından alınan paralar da (kaza sigortası, meblağ sigortası niteliğindedir) tazminattan indirim nedeni olamaz.
II. Zorunlu İndirimler (Müterafik Kusur)
Zarar görenin kendisinin, zararın meydana gelmesinde veya artmasında etkili olması halinde (müterafik kusur), hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir (6098 sayılı TBK m. 52). Bu indirim, davalı tarafından bir savunma (def’i) olarak ileri sürülmese bile re’sen (kendiliğinden) dikkate alınmalıdır.
Önemli müterafik kusur indirim örnekleri:
1. Kask Takmama (Motosiklet Kazaları): Motosiklet sürücüsü veya yolcusunun koruma başlığı (kask) takmasının zorunlu olmasına rağmen kaza sırasında kask takmaması nedeniyle zararın oluşumunda veya artmasında katkısı bulunduğu kabul edilir.
o Dairelerin yerleşik uygulamasına göre bu durum, %20 oranında müterafik kusur indirimi yapılmasını gerektirir,.
2. Hatır Taşıması: Maddi bir menfaat olmaksızın yapılan taşımacılıkta, yolcunun kendi kusurunun bulunması halinde müterafik kusur indirimi söz konusu olabilir ve bu indirimin oranı genellikle maksimum %20 civarındadır.
III. Hesaplamadan Kaynaklanan Mahsuplar
Bu kalemler, genellikle tazminatın hesaplanmasında bir indirim unsuru olarak değil, yasal zorunluluk gereği zarardan düşülmesi gereken mahsup kalemleri olarak değerlendirilir:
1. Yetiştirme Gideri (Çocuk Ölümlerinde): Çocuk ölümlerinde, anne ve babanın çocuğun yetişme süresince yapacağı ve erken ölümle yapmaktan kurtulduğu varsayılan masraflar (yetiştirme giderleri) hesaplanan destek tazminatından düşülmelidir (mahsup edilmelidir),.
o Bu indirim oranı, genellikle asgari ücretin %10’u olarak belirlenir (eğer anne çalışmıyorsa babanın kazancından %5, anneden %5; sadece baba çalışıyorsa babadan %10).
2. Daha Önce Yapılan Ödemeler (İbra ve Eksik Ödeme): Zarar görenin sigorta şirketinden veya sorumludan eksik ödeme alarak bir ibraname imzalaması ve sonradan fark tazminatı davası açması halinde, daha önce yapılan ödeme tazminattan düşülür (mahsup edilir).
o Bu mahsup yapılırken, sigorta şirketinin yaptığı ödeme, yasal faiziyle birlikte güncellenir ve tazminatın güncel toplam tutarından düşülür.
3. İş Kazalarında SGK’nın Rücu Edilebilen Kısmı: İş kazalarında Sosyal Güvenlik Kurumu’nun bağladığı gelirlerin ilk peşin değerinden fazlası tazminattan indirilmez (sorumlu üçüncü kişi ise ilk peşin değerin yarısından fazlası indirilmez),. Bu, Kurumun rücu edebileceği miktardan sonra kalan zararın tazminat sorumlusundan talep edilmesini sağlar.
IV. Hakkaniyet İndirimi (Manevi Tazminat)
Manevi tazminatın belirlenmesinde hâkimin takdir yetkisi bulunmaktadır (TBK m. 56), ancak hesaplanan maddi tazminat miktarı esas alınarak hakkaniyet (adalet) düşüncesi ile artırılamaz veya azaltılamaz,,. Hakim, manevi tazminat miktarını belirlerken tarafların sosyal ve ekonomik durumları, kusur durumu ve olayın ağırlığı gibi “özel durumları” dikkate alır,,,.
Manevi tazminatın işlevlerinden biri, katı kurallar nedeniyle düşük hesaplanan maddi tazminatın eksiğini kapatarak denkleştirme görevi görmektir,,. Bu denkleştirme işlevi, çocuk ölümlerinde yetersiz kalan maddi tazminatın manevi tazminatla giderilmesi gibi durumlarda öne çıkar.